Geschiedenis en beroemde directeuren van het Oceanografisch Museum van Monaco

Je kunt het gebouw al vanaf een boot op kilometers afstand zien voordat je zelfs maar het Paleis van de Prins opmerkt. Het klampt zich vast aan de steile kalksteenwand van de Rots van Monaco als een zeepok van gebeeldhouwde steen, die rechtstreeks afdaalt naar de Middellandse Zee. De meeste bezoekers lopen langs de witte zuilen zonder te beseffen dat de functie van directeur van het oceanografisch museum van Monaco al meer dan een eeuw fungeert als een mengeling van onderzoeksleerstoel, diplomatieke rol en theatrale producent. Het is een ongebruikelijke baan voor een ongebruikelijk gebouw.

Dit museum bestaat omdat één rijke prins geobsedeerd was door diepzeetrawlnetten en walvisanatomie. Door de decennia heen hebben de mannen die het leidden van een stoffig Edwardiaans onderzoekscentrum een begrip gemaakt van wereldwijde oceaanactivisme. Om te begrijpen waarom deze klifvesting er zo uitziet als hij eruitziet, moet je kijken naar de mensen die de sleutels in handen kregen.

De obsessie van de Prins: Oceanografisch Museum van Monaco opgericht in 1889 geopend in 1910

Prins Albert I bracht ongeveer dertig jaar door met het bevaren van de Noord-Atlantische Oceaan op zijn privéjachten, waarbij hij bizarre wezens uit de diepzee viste. Hij nam kunstenaars, chemici en cartografen mee. Tegen het einde van de jaren 1880 waren zijn privévertrekken in Monaco praktisch overvol met potten formaldehyde, gedroogde koralen en ingemaakte diepzeevissen. Hij had een permanente opslagplek nodig voor zijn vondsten. Die impuls zette de eerste planningsfase in gang.

Hoewel de officiële tijdlijn van het oceanografisch museum van Monaco opgericht in 1889 geopend in 1910 op papier eenvoudig klinkt, duurde de fysieke bouw maar liefst elf zware jaren. Arbeiders hakten blokken witte kalksteen uit de groeven van La Turbie op de bergkam boven het vorstendom. Het neerlaten van die stenen langs een verticale klifwand vereiste het bouwen van ingewikkelde steigerconstructies die direct in de rots verankerd waren. Zeewater spoelde de onderste verdiepingen door, terwijl metselaars ingewikkelde gravures van inktvissen en zeesterren in de bovenste buitenmuren kerfden.

Toen de deuren in maart 1910 opengingen, hield Albert een emotionele toespraak over het bouwen van een tempel voor de mariene wetenschap. Hij had een groot deel van het familiefortuin van de Grimaldi’s hierin gestoken. Het mijlpaal van het oceanografisch museum van Monaco opgericht in 1889 geopend in 1910 maakte van Monaco iets veel serieuzers dan alleen een speeltuin voor verveelde aristocraten met een roulettetafel.

Jules Richard: De stille pionier en eerste directeur van het Oceanografisch Museum van Monaco

Albert leverde het geld en de koninklijke titel, maar Jules Richard deed het echte zware werk. Richard was een stille, onvermoeibare Franse wetenschapper die de Prins voor het eerst vergezelde tijdens een expeditie aan boord van de Princesse Alice in 1893. Hij werd de allereerste directeur van het oceanografisch museum van Monaco en bekleedde deze functie van de opening in 1910 tot aan zijn dood in 1945.

Bedenk die periode. Richard leidde de instelling dertig jaar lang, door twee wereldoorlogen heen. Terwijl Albert bezig was met koninklijke verplichtingen of pacifistische conferenties in Europa bijwoonde, stond Richard in de koude laboratoria om plankton te catalogiseren, messing oceanografische instrumenten te kalibreren en vitrines in te richten. Hij was uiterst precies tot op obsessieve hoogte. Bezoekers in de jaren 1920 herinnerden zich hem nog in de grote zalen lopen in een donkere geklede jas, waarbij hij zelf glazen stolpen afstofte als het schoonmaakpersoneel een plekje miste.

Zijn ambtsperiode zette de standaard voor wat elke volgende directeur van het oceanografisch museum van Monaco moest balanceren. Richard moest zowel een wereldklasse laboratorium voor bezoekende biologen runnen als publieke tentoonstellingszalen aantrekkelijk genoeg houden om de entreeprijzen te rechtvaardigen. Hij slaagde hierin met een krap budget tijdens het interbellum, toen geld schaars was aan de andere kant van de grens in Frankrijk.

Jacques Cousteau: De gouden eeuw van een voormalig directeur van het Oceanografisch Museum van Monaco

Als Jules Richard de wetenschappelijke basis van het museum legde, maakte Jacques-Yves Cousteau het wereldwijd beroemd. Prins Rainier III benoemde Cousteau in 1957 tot directeur van het oceanografisch museum van Monaco. Het was een geïnspireerde gok. Op dat moment was Cousteau al bezig internationale faam te vergaren dankzij de uitvinding van de Aqua-Lung met Émile Gagnan en het winnen van de Gouden Palm voor zijn documentaire De stille wereld.

Cousteau zat niet graag achter een antieke mahoniehouten bureau in Monaco. Vaak legde hij zijn omgebouwde mijnenveger-onderzoeksvaartuig, de Calypso, aan in Port Hercule, om maandenlang weg te zijn om opnames te maken in de Rode Zee of voor de kust van Madagaskar. Toch transformeerde zijn eenendertigjarige periode als directeur het museum volledig.

Hij bracht het publiek in direct contact met echte oceaanverkenning. Cousteau sleep zijn gele duikschotels de museumzalen binnen, zette experimentele aquariumtanks op en gebruikte de instelling als een megafoon om al vroeg te waarschuwen voor vervuiling in de Middellandse Zee, lang voordat groene politiek in de mode kwam. Hij vocht in 1960 berucht tegen plannen van Franse kernautoriteiten om radioactief afval in de Middellandse Zee te dumpen, door blokkades te organiseren op Franse spoorlijnen en zijn positie in Monaco te gebruiken om ministers in verlegenheid te brengen.

Cousteau ging in 1988 met pensioen na meer dan drie decennia waarin hij de manier waarop de wereld over de diepzee dacht, radicaal veranderde. Zijn aanwezigheid hangt nog steeds in de zalen. Je ziet oude expeditiefoto’s, schaalmodellen van de Calypso en zijn persoonlijke duikboot verspreid door de tentoonstellingen.

Modern leiderschap: voormalige en huidige directeuren van het Oceanografisch Museum van Monaco

Het was bijna onmogelijk om in Cousteau’s schoenen te stappen. De raad koos François Doumenge, een energieke mariene geograaf die van 1988 tot 2001 aanbleef. Doumenge verlegde de focus terug naar internationaal visserijbeheer, koraalrifecologie en duurzame eilandontwikkeling. Hij had uitgebreid gewerkt in de Stille Oceaan en bracht die tropische expertise direct mee naar de aquariumtanks.

Na Doumenge zetten andere voormalige directeuren van het oceanografisch museum van Monaco de site voort door een modern tijdperk van natuurbescherming. De instelling evolueerde van een klassiek rariteitenkabinet naar een actief pleitorgaan, werkend onder de overkoepelende vlag van het Oceanografisch Instituut, Prins Albert I Stichting.

Robert Calcagno nam in 2009 de leiding over als CEO en directeur van het Oceanografisch Instituut. Zijn achtergrond bracht frisse marketingideeën en een scherpe milieufocus met zich mee, wat nodig was omdat eeuwenoude musea snel verouderen als ze niet worden onderhouden. Calcagno stond aan de wieg van de bouw van het openluchtcentrum voor de redding van de Middellandse Zee-zeeschildpad, een openluchtrehabilitatiepool op de klifterras. Hij introduceerde ook tijdelijke hedendaagse kunstinstallaties, waarbij historische skelettenzalen werden gecombineerd met werk van kunstenaars als Damien Hirst en Huang Yong Ping.

Je bezoek plannen om de voetstappen van de directeuren te volgen

Een bezoek aan deze plek vereist wat planning als je niet achter grote schoolgroepen aan wilt lopen in smalle gangpaden. Het ligt bovenop de Rots van Monaco, vlakbij de Sint-Nicolaaskathedraal en de regeringsgebouwen. Je kunt hier gemakkelijk drie uur doorbrengen als je de historische bordjes daadwerkelijk leest.

Voordat je de rots beklimt, bekijk dan onze gids over entreeprijzen en toegangsinformatie om je kaartjes vooraf te kopen, zodat je niet in de rij hoeft te staan bij de kassa in de hal. Als je meteen naar de levende displays beneden wilt duiken, blader dan door onze complete gids voor het aquarium van Monaco om de voedertijden en tankindelingen te bekijken.

Als je vandaag door het museum loopt, let dan op deze specifieke historische afdelingen:

• De Walviszaal van Albert I: hier vind je een enorme, opgehangen skelet van een vinvis, verzameld tijdens een Arctische reis, omringd door vintage houten vitrines.
• Het historische rariteitenkabinet: een indrukwekkende ruimte met potten met ingemaakte diepzeekwallen, originele logboeken en koperen duikhelmen uit de jaren 1890.
• De Odyssee van de Zeeschildpad van Monaco: het moderne buitenzwembad voor herstel op de klifrand, waar gewonde schildpadden herstellen voordat ze weer worden uitgezet in het wild.
• De herdenkingshoeken van Cousteau: stille vitrines verspreid over de hoofdverdiepingen met messing kompassen, dieptemeters en handgeschreven duiklogboeken van de bemanning van de Calypso.

Eerlijk advies: sla het dakterras niet over. Het kost niets extra als je binnen bent. Je kunt recht naar beneden kijken naar het kobaltblauwe water dat tegen de rotsen beukt, of naar het oosten richting de Italiaanse kustlijn. Als je daar zit in het kleine café met een espresso die ongeveer 4 euro kost, besef je waarom Albert dit gebouw hier heeft neergezet. Het was nooit de bedoeling dat het verborgen zou blijven in een kelderlaboratorium in Parijs.

Het gebouw zelf fungeert als een instrument. Zelfs op verzengende julidagen houden de hoge stenen plafonds de galerij op de tweede verdieping verrassend koel, met een vage geur van oude vernis, gedroogde zeesponzen en verweerd eiken parket.

Als je houdt van oude maritieme verhalen, plan dan extra tijd in voor de bovenste verdieping. Daar vind je de originele oceanografische meetapparatuur en handaangedreven watermonsters, ontworpen door Richard en Albert. De meeste toeristen haasten zich rechtstreeks naar beneden om naar de anemoonvissen en rifhaaien te kijken, wat betekent dat jij vaak die rustige bovenste zalen helemaal voor jezelf hebt.

De wandeling naar boven waard

Monaco heeft genoeg opzichtige afleidingen, maar dit museum voelt geworteld in echt menselijk werk en zeezout. Het is gebouwd door mensen die écht om wat er in de ijzige diepten onder de golven leefde gaven. Neem een middag, loop langzaam door de Walviszaal en eer de nagedachtenis van Jules Richard, Cousteau en de directeuren die deze onwaarschijnlijke visie op de klif meer dan honderd jaar lang overeind hielden.

Lees meer over oceanographic museum of monaco.