Historia i sławni dyrektorzy Muzeum Oceanograficznego w Monako

Budynek muzeum widać z pokładu łodzi już z odległości wielu mil morskich, zanim dojrzymy Pałac Książęcy. Przylega on do pionowej ściany wapiennej Skały Monako niczym morski organizm, opadając prosto w wody Morza Śródziemnego. Większość odwiedzających mija białe kolumny, nawet nie zdając sobie sprawy, że stanowisko dyrektora muzeum oceanograficznego w Monako od ponad wieku pełni rolę nie tylko kierowniczą, ale także dyplomatyczną i niemal teatralną. To niezwykłe stanowisko w niezwykłym budynku.

Miejsce to powstało dzięki pasji jednego zamożnego księcia do sieci rybackich głębinowych i anatomii wielorybów. Przez dziesięciolecia kolejni dyrektorzy, którzy objęli stery instytucji, przekształcili zaniedbane edwardiańskie laboratorium w rozpoznawalną na całym świecie markę aktywizmu oceanicznego. Aby zrozumieć, dlaczego ta forteca na klifie wygląda tak, a nie inaczej, należy poznać historię ludzi, którym powierzono jej klucze.

Obsesja księcia: Muzeum Oceanograficzne w Monako założone w 1889, otwarte w 1910

Książę Albert I przez około trzydzieści lat pływał po Północnym Atlantyku na prywatnych jachtach, wyławiając dziwaczne stworzenia z otchłani morskich. Towarzyszyli mu artyści, chemicy i kartografowie. Pod koniec lat 80. XIX wieku jego prywatne apartamenty w Monako były praktycznie zalane słoikami z formaldehydem, wysuszonymi okazami koralowców i morskimi rybami w occie. Potrzebował stałego miejsca do przechowywania swoich zbiorów. To pragnienie zapoczątkowało pierwsze plany budowy.

Choć oficjalna data założenia Muzeum Oceanograficznego w Monako w 1889 i otwarcia w 1910 wydaje się prosta na papierze, fizyczna budowa zajęła aż jedenaście mozolnych lat. Robotnicy wydobywali bloki białego wapienia w kamieniołomach La Turbie na grzbiecie górskim nad księstwem. Opuszczanie tych bloków po pionowej ścianie klifu wymagało zbudowania skomplikowanych rusztowań zakotwiczonych bezpośrednio w skale. Morskie bryzgi zalewały niższe partie, podczas gdy kamieniarze rzeźbili w górnych partiach zewnętrznych ścian skomplikowane wizerunki ośmiornic i rozgwiazd.

Kiedy drzwi otwarto w marcu 1910 roku, Albert wygłosił wzruszające przemówienie o stworzeniu świątyni nauki morskiej. W budowę włożył ogromną część rodzinnego majątku Grimaldich. Uroczyste otwarcie Muzeum Oceanograficznego w Monako w 1910 roku umocniło pozycję Monako jako czegoś znacznie poważniejszego niż tylko miejsce hazardu dla znudzonych arystokratów.

Jules Richard: Cichy pionier i pierwszy dyrektor Muzeum Oceanograficznego w Monako

Albert zapewnił fundusze i tytuł królewski, ale Jules Richard wniósł realną ciężką pracę. Richard był cichym, niezmordowanym francuskim naukowcem, który po raz pierwszy towarzyszył księciu podczas ekspedycji na jachcie Princesse Alice już w 1893 roku. Został pierwszym dyrektorem Muzeum Oceanograficznego w Monako, piastując stanowisko od dnia otwarcia w 1910 roku aż do swojej śmierci w 1945 roku.

Weźmy pod uwagę ten okres. Richard kierował instytucją przez trzydzieści pięć lat, prowadząc ją przez dwie wojny światowe. Podczas gdy Albert był zajęty obowiązkami królewskimi lub uczestniczył w konferencjach pacyfistycznych w Europie, Richard stał w zimnych laboratoriach, katalogując plankton, kalibrując mosiężne przyrządy oceanograficzne i aranżując gabloty wystawiennicze. Był drobiazgowy do granic obsesji. Odwiedzający w latach 20. wspominali, jak widzieli go spacerującego po wielkich salach w ciemnym surducie, samodzielnie wycierającego szklane dzwony, jeśli personel sprzątający pominął jakieś miejsce.

Jego kadencja ustanowiła standard, który musieli spełniać wszyscy następni dyrektorzy Muzeum Oceanograficznego w Monako. Richard musiał prowadzić światowej klasy laboratorium dla odwiedzających biologów, jednocześnie dbając o to, by sale wystawowe były na tyle atrakcyjne, by uzasadnić zakup biletów. W okresie międzywojennym, gdy we Francji panował niedostatek finansowy, zdołał pogodzić obie te role przy ograniczonym budżecie.

Jacques Cousteau: Złoty wiek byłego dyrektora Muzeum Oceanograficznego w Monako

Jeśli Jules Richard zbudował naukowe fundamenty muzeum, to Jacques-Yves Cousteau uczynił je sławnymi na całym świecie. Książę Rainier III mianował Cousteau dyrektorem Muzeum Oceanograficznego w Monako w 1957 roku. Było to inspirujące posunięcie. Wówczas Cousteau już zyskiwał międzynarodową sławę za wynalezienie akwalungu wraz z Émile’em Gagnanem oraz za zdobycie Złotej Palmy za swój film dokumentalny Świat milczenia.

Cousteau nie przepadał za siedzeniem przy antycznym mahoniowym biurku w Monako. Często cumował swój przebudowany statek badawczy, Calypso, w Porcie Herkulesie, wyruszając na miesiące, by kręcić filmy na Morzu Czerwonym lub u wybrzeży Madagaskaru. Mimo to, w trakcie trzydziestoletniej kadencji całkowicie odmienił oblicze muzeum.

Przybliżył zwiedzającym bezpośredni kontakt z prawdziwą eksploracją oceanów. Cousteau wnosił do sal wystawowych swoje żółte pojazdy głębinowe, organizował eksperymentalne akwaria i wykorzystywał instytucję jako megafon do głośnego protestowania przeciwko zanieczyszczeniu Morza Śródziemnego na długo przed tym, zanim ekologia stała się modna. Słynął z blokowania planów francuskich władz nuklearnych dotyczących zrzucania odpadów radioaktywnych do Morza Śródziemnego w 1960 roku – organizował blokady na francuskich liniach kolejowych i wykorzystywał swoje stanowisko w Monako, by wystawić na pośmiewisko ministrów rządowych.

Cousteau odszedł ze stanowiska w 1988 roku, po ponad trzydziestu latach kształtowania sposobu, w jaki świat postrzega głębiny oceanu. Jego obecność wciąż unosi się nad salami. Widzisz stare zdjęcia ekspedycji, modele Calypso i jego osobisty batyskaf rozrzucone po ekspozycjach.

Współczesne kierownictwo: byli dyrektorzy Muzeum Oceanograficznego w Monako i obecna wizja

Znalezienie następcy dla Cousteau było niemal niemożliwe. Zarząd wybrał François Doumenge’a, energicznego geografa morskiego, który pełnił funkcję w latach 1988–2001. Doumenge przesunął nacisk z powrotem w kierunku międzynarodowego zarządzania rybołówstwem, ekologii raf koralowych i zrównoważonego rozwoju wysp. Pracował on szeroko na Pacyfiku i wprowadził tę tropikalną wiedzę bezpośrednio do zbiorników akwariowych.

Po Doumenge’u kolejni byli dyrektorzy Muzeum Oceanograficznego w Monako prowadzili instytucję przez erę nowoczesnej ochrony środowiska. Miejsce to ewoluowało od klasycznego gabinetu osobliwości w aktywny ośrodek działań na rzecz ochrony, działający pod auspicjami Instytutu Oceanograficznego Fundacji Księcia Alberta I.

Robert Calcagno objął stanowisko dyrektora generalnego i dyrektora Instytutu Oceanograficznego w 2009 roku. Jego doświadczenie przyniosło świeże pomysły marketingowe i ostre skupienie na ochronie środowiska, co było konieczne, ponieważ stuletnie muzea szybko tracą na atrakcyjności, jeśli pozostają bez zmian. Calcagno nadzorował budowę zewnętrznego centrum ratowania żółwi morskich Morza Śródziemnego – otwartego basenu rehabilitacyjnego na tarasie klifowym. Wprowadził także tymczasowe instalacje sztuki współczesnej, łącząc historyczne sale z okazami szkieletów z pracami artystów takich jak Damien Hirst i Huang Yong Ping.

Planowanie wizyty: podążając śladami dyrektorów

Odwiedzenie tego miejsca wymaga odpowiedniego planowania, jeśli chcesz uniknąć tłumu szkolnych grup w wąskich korytarzach. Muzeum znajduje się na Skałe Monako, niedaleko katedry św. Mikołaja i ministerstw. Łatwo możesz spędzić tu trzy godziny, jeśli naprawdę przeczytasz tablice informacyjne.

Zanim podejdziesz pod skałę, zapoznaj się z naszym przewodnikiem na temat cen biletów i szczegółów dotyczących wstępu, aby kupić bilety online i oszczędzić sobie czekania w kolejce do kasy. Jeśli chcesz od razu zanurzyć się w żywych ekspozycjach na dole, zapoznaj się z naszym przewodnikiem po akwarium w Monako, aby zobaczyć harmonogram karmień i układ zbiorników.

Podczas zwiedzania muzeum zwróć uwagę na te konkretne historyczne części:

• Sala Wieloryba im. Alberta I: miejsce, w którym znajduje się ogromny szkielet płetwala zwieszonego pod sufitem, zebrany podczas wyprawy arktycznej, otoczony antycznymi gablotami z drewna.
• Gabinet osobliwości: sugestywna sala z słoikami zawierającymi morskie kałamarnice w occie, oryginalnymi dziennikami pokładowymi i miedzianymi hełmami nurkowymi z lat 90. XIX wieku.
• Podróż żółwi morskich z Monako: nowoczesny basen rehabilitacyjny na krawędzi klifu, w którym rannym żółwiom pomaga się wrócić do zdrowia przed wypuszczeniem na wolność.
• Kąciki pamięci Cousteau: ciche gabloty rozrzucone po głównych poziomach, prezentujące mosiężne kompasy, głębokościomierze i wpisy do dzienników nurkowych spisywane przez załogę Calypso.

Radzimy: nie pomijaj tarasu na dachu. Wejście jest bezpłatne po zakupie biletu. Stamtąd możesz spojrzeć w dół na lazurową wodę rozbijającą się o skały poniżej lub na wschód, w kierunku wybrzeża włoskiego. Siedząc w małej kawiarence z espresso w cenie około 4 euro, zrozumiesz, dlaczego Albert zbudował to miejsce właśnie tutaj. Nigdy nie miało być ukryte w podziemnym laboratorium w Paryżu.

Sam budynek działa niczym instrument. Nawet podczas upalnych lipcowych popołudni wysokie kamienne sufity utrzymują drugie piętro galerii zaskakująco chłodnym, pachnącym nieznacznie starym lakierem, wysuszonymi gąbkami morskimi i starzejąca się drewnianą podłogą.

Jeśli fascynuje cię dawna historia morska, poświęć dodatkowy czas na najwyższe piętro. Tam przechowywane są oryginalne bębny do sondowania oceanicznego i ręcznie napędzane próbniki wody zaprojektowane przez Richarda i Alberta. Większość turystów spieszy się prosto na dół, by obejrzeć błazenki i rekiny rafowe, co oznacza, że te ciche górne sale często pozostają zupełnie puste.

Warto podejść na skałę

Monako ma wiele efektownych atrakcji, ale to muzeum emanuje autentycznym ludzkim wysiłkiem i zapachem morskiej soli. Powstało dzięki ludziom, którzy naprawdę troszczyli się o to, co żyje w mrocznych głębinach. Poświęć popołudnie, powoli przejdź się przez Salę Wieloryba i złożyć ukłon Julesowi Richardowi, Cousteau oraz wszystkim dyrektorom, którzy przez ponad sto lat utrzymywali to nieprawdopodobne wizjonerskie przedsięwzięcie na powierzchni.

Czytaj więcej o oceanographic museum of monaco.